Kariera Nikodema Dyzmy
Bezrobotny Nikodem Dyzma (Roman Wilhelmi) przypadkiem trafia na rządowy raut i zostaje uznany za wybitną osobistość. Jego nieprawdopodobna kariera obnaża absurdy polskich elit międzywojennych. Kultowy siedmioodcinkowy serial Jana Rybkowskiego i Marka Nowickiego z 1980 roku.

Odcinki
Kariera Nikodema Dyzmy — kiedy bezczelność uchodzi za geniusz
Od bezrobotnego do bohatera salonów
Nikodem Dyzma (Roman Wilhelmi) przyjeżdża do międzywojennej Warszawy z prowincji. Stracił posadę urzędnika pocztowego i bezskutecznie próbuje znaleźć pracę jako mandolinista lub fordanser. Nie ma wpływowych krewnych, pieniędzy ani szczególnego wykształcenia. Ma za to tupet, instynkt przetrwania i szczęście, które potrafi wykorzystać bez skrupułów.
Na ulicy znajduje zaproszenie na wystawny rządowy raut. Idzie tam głównie po to, żeby porządnie się najeść. Gdy ważny urzędnik Jan Terkowski wytrąca mu talerz, głodny i rozgniewany Dyzma urządza awanturę. Zamiast zostać wyrzuconym, otrzymuje gratulacje: polityczni przeciwnicy Terkowskiego uznają go za wpływowego człowieka, który miał odwagę publicznie upokorzyć znienawidzonego dygnitarza. Tak zaczyna się jedna z najbardziej nieprawdopodobnych karier w historii polskiego kina i telewizji.
Nowo poznany ziemianin Leon Kunik-Kunicki (Bronisław Pawlik) proponuje mu zarządzanie majątkiem w Koborowie. Jego żona Nina Ponimirska (Grażyna Barszczewska) widzi w przybyszu obytego, zdecydowanego mężczyznę; Kasia (Izabela Trojanowska), pasierbica Kunickiego, przygląda mu się z innymi zamiarami. Spotkania z pułkownikiem Wacławem Waredą (Leonard Pietraszak), ministrem Jaszuńskim (Tadeusz Pluciński), hrabią Żorżem Ponimirskim (Wojciech Pokora) i błyskotliwym sekretarzem Krzepickim (Jerzy Bończak) wprowadzają bohatera coraz wyżej w hierarchię.
Ostatecznie człowiek, który ledwo radził sobie z najprostszymi sprawami, zostaje uznany za wizjonera gospodarczego i otrzymuje stanowisko prezesa Banku Zbożowego. Im mniej rozumie z mechanizmów polityki i finansów, tym większą mądrość przypisują mu otaczający go ludzie.
Satyra na mechanizm awansu
„Kariera Nikodema Dyzmy” jest komedią kostiumową, ale pod warstwą zabawnych sytuacji ukrywa się celna opowieść o konformizmie, nepotyzmie, kulcie autorytetu i słabości elit. Bohater nie posiada wiedzy, jakiej wymagałyby zajmowane przez niego stanowiska. Wystarczy jednak, że okazuje pogardę urzędnikom, milczy w odpowiednim momencie lub powtarza cudze pomysły. Rozmówcy sami znajdują dla niego uzasadnienie, a pozycja społeczna staje się dowodem kompetencji.
To mechanizm wyjątkowo uniwersalny. Osoby wysoko postawione nie chcą przyznać, że wyniosły na piedestał człowieka przypadkowego, dlatego bronią jego reputacji z coraz większą energią. Nawet gdy pojawiają się świadkowie przeszłości Nikodema, część otoczenia bardziej obawia się kompromitacji własnego środowiska niż prawdy.
Wiele z tego humoru zawdzięczamy roli Romana Wilhelmiego. Jego Dyzma jest jednocześnie prostakiem, blagierem, niebezpiecznym egoistą i człowiekiem umiejącym instynktownie rozpoznać słabość rozmówcy. Nie musi stwarzać pozorów subtelności: właśnie brak salonowych manier zostaje przez innych odczytany jako oznaka stanowczości.
Powieść Tadeusza Dołęgi-Mostowicza
Pierwowzorem serialu jest powieść Tadeusza Dołęgi-Mostowicza „Kariera Nikodema Dyzmy”, wydana w 1932 roku. Autor opisywał społeczne i polityczne mechanizmy Polski międzywojennej, w której prestiż i znajomości potrafiły przesłaniać faktyczną wartość człowieka. Powieść zyskała ogromną popularność, a nazwisko Dyzmy stało się trwałym określeniem osoby niekompetentnej, wyniesionej do władzy przez przypadek i układy.
Historia miała już wcześniej ekranizację — film „Nikodem Dyzma” (1956) z Adolfem Dymszą, wyreżyserowany przez Jana Rybkowskiego. Reżyser powrócił do postaci w serialu z 1980 roku, tym razem współpracując z Markiem Nowickim. To dwa odrębne dzieła, których nie należy utożsamiać ani łączyć odcinkowo.
Jak odtworzono przedwojenną Warszawę?
Jedną z największych atrakcji produkcji są plenery, kostiumy i scenografia. W serialową Warszawę zamieniły się ulice Łodzi. Dawny Bank Handlowy przy Piotrkowskiej 74 zagrał Bank Zbożowy, a sąsiednia ulica Moniuszki pojawia się podczas przejazdów i spacerów Dyzmy. Brama przy Moniuszki 1 posłużyła jako wejście do kina, na którego bilet bezrobotnego Nikodema początkowo nie stać. Pałac Karola Poznańskiego przy Gdańskiej 32 odegrał wejście do hotelu, gdzie bohater znajduje zaproszenie na raut.
Majątek Koborów odtworzono między innymi w pałacu w Zaborowie, a rozmowy Dyzmy z Żorżem Ponimirskim nakręcono w parku w Nieborowie. Wykorzystano także inne polskie plenery, aby odtworzyć realia dwudziestolecia międzywojennego. Starannie dobrane samochody, mundury, kapelusze i wnętrza budują wiarygodny obraz epoki, mimo że widzowie oglądają jej satyryczne przerysowanie.
Obsada i twórcy
- Reżyseria: Jan Rybkowski, Marek Nowicki.
- Scenariusz: Jan Rybkowski, Marek Nowicki, Witold Orzechowski, według powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza.
- Zdjęcia: Marek Nowicki.
- Muzyka: Piotr Marczewski.
- Scenografia: Andrzej Haliński.
- Kostiumy: Marta Kobierska.
- Montaż: Wiesława Otocka.
- Produkcja: Zespół Filmowy „Silesia”, Polska.
- Obsada: Roman Wilhelmi (Nikodem Dyzma), Grażyna Barszczewska (Nina Ponimirska), Bronisław Pawlik (Leon Kunik-Kunicki), Jerzy Bończak (Zygmunt Krzepicki), Leonard Pietraszak (pułkownik Wacław Wareda), Wojciech Pokora (Żorż Ponimirski), Izabela Trojanowska (Kasia), Mariusz Dmochowski (Jan Terkowski), Krystyna Ciechomska (hrabina Przełęska), Ewa Szykulska (hrabina Lala Koniecpolska), Halina Golanko (Mańka Barcik), Edward Wichura (Boczek), Tadeusz Pluciński (minister Jaszuński).
- Rok produkcji i pierwszej emisji: 1980; premiera telewizyjna 6 kwietnia 1980.
- Liczba odcinków: 7, jedna ciągła historia, od około 47 do 62 minut na odcinek.
- Forma: barwny serial kostiumowy, satyra polityczno-obyczajowa.
Wszystkie siedem części
Serial ma jedną serię i siedem odcinków, zwyczajowo oznaczanych jako Część I, Część II, Część III, Część IV, Część V, Część VI i Część VII. Nie mają osobnych, powszechnie przyjętych tytułów fabularnych. Warto oglądać je w kolejności: historia rozpoczyna się od przypadkowego rautu, a kończy propozycją utworzenia rządu.
Oglądaj
- Siedem odcinków (TVP VOD): Oglądaj