Wściekły
Seria tajemniczych zabójstw w Opolu, Krakowie, Wrocławiu i Toruniu prowadzi kapitana Bogdana Zawadę na trop nieuchwytnego mordercy. Niepokojący kryminał Romana Załuskiego z Bronisławem Cieślakiem, Barbarą Brylską i młodym Bogusławem Lindą, inspirowany prawdziwymi wydarzeniami.

Rok produkcji: 1979
Oglądaj tutaj!
Ktoś zabija w biały dzień. Nikt nie widzi sprawcy. Nikt nawet nie słyszy strzału. Kiedy podobne zbrodnie zaczynają wydarzać się w odległych od siebie miastach Polski, staje się jasne, że milicja nie szuka zwykłego przestępcy. „Wściekły” (1979) Romana Załuskiego to jeden z bardziej niepokojących polskich kryminałów schyłku PRL — opowieść o śledztwie, w którym najtrudniejsze nie jest odnalezienie śladów, lecz zrozumienie, dlaczego ktoś zabija pozornie przypadkowych ludzi.
W głównej roli występuje Bronisław Cieślak, znany widzom jako porucznik Sławomir Borewicz z „07 zgłoś się”. Tym razem gra kapitana Bogdana Zawadę z Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej. Film łączy klasyczną zagadkę kryminalną z thrillerem psychologicznym, a jego dodatkową siłą są autentyczne plenery miast, rozpoznawalne twarze polskiego kina i niezwykły, częściowo zaczerpnięty z rzeczywistości punkt wyjścia.
Strzały, których nikt nie słyszał
Pierwsza tragedia rozgrywa się w Opolu. Wśród spacerowiczów ginie młoda kobieta. Mimo że do zabójstwa dochodzi w miejscu publicznym, nikt nie potrafi wskazać napastnika. Kilka dni później niemal identyczne zdarzenie ma miejsce w Krakowie: ofiarą zostaje zegarmistrz.
Śledczy ustalają, że pociski wystrzelono z tej samej broni. Ale na tym podobieństwa właściwie się kończą. Zabici nie znali się, żyli w różnych miejscach, nie łączy ich żaden oczywisty konflikt ani interes. Czy ktoś wybiera ofiary zupełnie przypadkowo? A może istnieje związek, którego milicjanci jeszcze nie potrafią dostrzec?
Sprawę przejmuje kapitan Bogdan Zawada. Przesłuchuje świadków, porównuje materiały z kolejnych miast i usiłuje odtworzyć tok myślenia zabójcy. Gdy dochodzi do następnej zbrodni we Wrocławiu, a później również w Toruniu, śledztwo zamienia się w wyścig z czasem.
Szczególne znaczenie zyskują fotografie wykonane podczas pogrzebów. Zawada zauważa na zdjęciach z różnych uroczystości tę samą, pozornie nieistotną postać. Dlaczego obcy człowiek pojawia się tam, gdzie żegnane są ofiary? To jedno z tych odkryć, które zmieniają pozornie chaotyczne dochodzenie w pasjonującą grę obserwacji, cierpliwości i dedukcji.
Kapitan Zawada — krewny Borewicza, ale tylko z ekranu
Obecność Bronisława Cieślaka była dla ówczesnych widzów magnesem. Aktor zdobył ogromną popularność jako Sławomir Borewicz, bohater serialu „07 zgłoś się”. Na pierwszy rzut oka role są podobne: funkcjonariusz MO, elegancki garnitur, trudna zagadka kryminalna, zdecydowane działania. Roman Załuski próbował jednak stworzyć postać odmienną od telewizyjnego amanta i ironisty.
Bogdan Zawada jest człowiekiem bardziej zdyscyplinowanym, poważnym i skupionym na obowiązkach. Ma rodzinę i daleko mu do swobodnego stylu życia Borewicza. Nie prowadzi śledztwa dla efektownego finału — musi zmierzyć się z czymś, co podważa jego przekonanie, że każde przestępstwo da się wytłumaczyć logicznym motywem.
Z tą postacią wiąże się nieoczywista ciekawostka. Cieślak już wcześniej zagrał Bogdana Zawadę, choć nie milicjanta: w serialu „Znaki szczególne” (1976) Załuskiego wystąpił jako inżynier o tym samym imieniu i nazwisku. W „Wściekłym” reżyser ponownie nadał bohaterowi nazwisko Zawada, wyraźnie nawiązując do wcześniejszej współpracy z aktorem. Nie oznacza to jednak, że filmy przedstawiają jedną, wspólną historię.
Według wspomnień Cieślaka przytaczanych przez prasę Załuski nie był zachwycony telewizyjnym wizerunkiem Borewicza i chciał pokazać bardziej realistycznego funkcjonariusza. Ironia losu polega na tym, że mimo tych zamiarów publiczność i tak porównywała „Wściekłego” do pełnometrażowej wersji „07 zgłoś się”.
Prawdziwa zbrodnia, która pomogła stworzyć fikcję
Historia filmu ma mroczne źródło w powojennej Polsce. Załuski oparł scenariusz na opowiadaniu Jerzego Romualda Milicza pod tym samym tytułem. Jego inspiracją była między innymi sprawa Władysława Baczyńskiego, sprawcy zabójstw z użyciem broni palnej z lat czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku. Baczyński został skazany na śmierć; wyrok wykonano w 1960 roku.
Warto podkreślić, że „Wściekły” nie jest dokumentalną rekonstrukcją sprawy Baczyńskiego. Twórcy przenieśli podstawowy pomysł — grozę wywoływaną przez człowieka strzelającego z ukrycia — w inną epokę i skonstruowali własnych bohaterów, miasta, wydarzenia oraz sposób prowadzenia dochodzenia.
Przez lata PRL oficjalna opowieść o społeczeństwie socjalistycznym niełatwo godziła się z istnieniem przemocy, której nie da się wyjaśnić biedą, chęcią zysku czy konfliktem osobistym. Zabójca bez czytelnego motywu był postacią szczególnie niepokojącą. Nie można go było łatwo przypisać do znanych kategorii „bandyty” lub „wroga społecznego”.
Właśnie dlatego film działa także dzisiaj: pokazuje lęk przed zagrożeniem, którego nie sposób przewidzieć, oraz próbę odzyskania poczucia bezpieczeństwa poprzez wiedzę, śledztwo i analizę psychologiczną.
Kryminał, w którym strach jest ważniejszy niż pościg
„Wściekły” ma strukturę policyjnego dochodzenia, ale jego najciekawsze cechy pochodzą z thrillera psychologicznego. Nie jest oparty na nieustannej strzelaninie, spektakularnych bójkach czy serii kaskaderskich pościgów. Napięcie rodzi się przede wszystkim z niewiedzy: kolejny strzał może paść w dowolnym miejscu, a ludzie wokół sprawcy nie mają pojęcia, że grozi im niebezpieczeństwo.
Wrażenie niepewności potęguje sposób pokazywania zabójcy, montaż i niepokojąca muzyka Jerzego Matuli. Znaczenie ma również kontrast między zwykłym życiem miast a tragicznymi wydarzeniami. Słoneczny dzień, witryna sklepu, hotelowy korytarz czy uroczystość pogrzebowa stają się nagle elementami mrocznej układanki.
Badacz kina Robert Dudziński, analizując film w tekście „Potwór w ludzkiej skórze. Groza, lęk i niepokój w filmie «Wściekły» Romana Załuskiego”, zwraca uwagę na jego niezwykłe miejsce wśród polskich produkcji sensacyjnych. Jego zdaniem film bardziej niż do prostej zagadki „kto zabił?” odwołuje się do doświadczenia niepokoju wobec irracjonalnego zagrożenia. Takie odczytanie pozwala dostrzec w „Wściekłym” nie tylko sprawny kryminał, ale też ciekawy przykład rodzimego kina grozy pozbawionego elementów nadprzyrodzonych.
Obsada pełna znanych twarzy
Film daje okazję do zobaczenia wielu aktorów kojarzonych z rozmaitych produkcji PRL. W roli kapitana Zawady występuje Bronisław Cieślak. Ważną postać Bolesława Dragacza gra Mieczysław Janowski. Barbara Brylska pojawia się jako Golewiczowa, Liliana Głąbczyńska jako Ewa Okrzesik — córka krakowskiego zegarmistrza, a Ewa Kania jako Hanna Piotrowska, pierwsza ofiara serii zabójstw.
Wśród milicyjnych i śledczych bohaterów zobaczymy Romana Frankla jako porucznika Janusza Piekarskiego, Wirgiliusza Grynia jako przełożonego Zawady oraz Zdzisława Kozienia, który występował również w „07 zgłoś się”. Na dalszym planie pojawiają się Tadeusz Borowski, Wiesław Drzewicz, Zbigniew Buczkowski, Krzysztof Majchrzak, Ignacy Machowski, Krzysztof Kowalewski, Zofia Czerwińska, Halina Gryglaszewska i inni.
Szczególnie interesujący jest epizod Bogusława Lindy, występującego jako Zbigniew Zajdowski, znajomy córki zegarmistrza. Aktor, kojarzony później z „Psami”, „Kroll’em” czy „Przypadkiem”, był wówczas na początku filmowej kariery. Dla wielbicieli historii polskiego kina to dodatkowy powód, by uważnie przyglądać się nawet niewielkim rolom.
Pięć miast i Polska końca dekady Gierka
Niewiele kryminałów tamtego okresu wykorzystywało przestrzeń kraju w taki sposób. Akcja biegnie przez Opole, Kraków, Wrocław i Toruń, a także Warszawę, gdzie działają centralne struktury MO. Dzięki temu „Wściekły” staje się niezwykłym zapisem Polski u schyłku lat siedemdziesiątych: miejskich ulic, dworców, hoteli, witryn sklepowych, samochodów, urzędowych wnętrz i codziennych ubrań.
Szczególnie dużo autentycznych miejsc można rozpoznać w Toruniu. W filmie pojawia się panorama Starego Miasta widziana z pokładu śmigłowca, dworzec Toruń Główny, dawne lotnisko i ulica Przedzamcze, która odgrywa rolę ulicy Lipowej. Hotelowy „Piast” to w rzeczywistości Hotel Polonia przy placu Teatralnym. Na ekranie zobaczymy też ulicę Chełmińską — noszącą wówczas nazwę Dzierżyńskiego — i egzemplarz lokalnego dziennika „Nowości”.
Do sympatycznych szczegółów należy również Fiat 125p prowadzony przez kapitana Zawadę na toruńskich numerach rejestracyjnych. To drobiazgi, które po latach stają się bezcenną dokumentacją codzienności, nawet jeśli głównym celem reżysera było zbudowanie mrocznej kryminalnej atmosfery.
Zdjęcia realizowano także w gminie Siechnice pod Wrocławiem. Z dzisiejszej perspektywy film pozwala więc porównać kilka wielkich i mniejszych miast Polski w ostatnich miesiącach dekady poprzedzającej wydarzenia Sierpnia 1980.
Co jeszcze wyróżnia „Wściekłego”?
W filmie można dostrzec nieoczywisty portret epoki. Z jednej strony milicja dysponuje dużymi zasobami, siecią współpracowników i możliwością prowadzenia poszukiwań w różnych województwach. Z drugiej pozostaje bezradna wobec człowieka, którego postępowanie wymyka się standardowym wyjaśnieniom. Przełom przynosi nie wyłącznie technika kryminalistyczna, ale także umiejętność patrzenia na pozornie nieistotne szczegóły.
„Wściekły” pokazuje Polskę bez upiększeń, choć nie jest filmem otwarcie politycznym. Pod uporządkowaną powierzchnią codzienności kryje się narastający lęk. Ta atmosfera dobrze współbrzmi z końcem lat siedemdziesiątych, gdy coraz wyraźniej odczuwano pęknięcia w oficjalnym obrazie stabilnego i bezpiecznego społeczeństwa.
Reżyser Roman Załuski miał już w dorobku filmy i seriale obyczajowe. „Wściekły” dowiódł, że potrafi także zbudować pełnometrażowy thriller z szeroką obsadą i fabułą rozpisaną na liczne lokacje. Za zdjęcia odpowiadał Janusz Pawłowski, scenografię stworzył Jerzy Śnieżawski, a montaż przygotował Roman Kolski.
Dziś tę produkcję warto oglądać zarówno dla sensacyjnej intrygi, jak i dla szczególnego spotkania Bronisława Cieślaka z postacią oficera milicji odmienną od Borewicza, młodego Bogusława Lindy, rzeczywistych polskich plenerów oraz nieoczekiwanie głębokiej refleksji nad źródłami ludzkiej przemocy.
„Wściekły” pozostaje filmem o strachu przed kimś, kogo nie można rozpoznać na ulicy — i o potrzebie znalezienia porządku w świecie, który nagle przestał być zrozumiały.
Informacje o filmie
- Tytuł: „Wściekły”
- Kraj produkcji: Polska
- Rok produkcji: 1979
- Premiera kinowa: 7 stycznia 1980
- Czas trwania: 94 minuty
- Reżyseria i scenariusz: Roman Załuski
- Pierwowzór literacki: opowiadanie „Wściekły” Jerzego Romualda Milicza
- Dialogi: Janusz Krasiński
- Zdjęcia: Janusz Pawłowski
- Muzyka: Jerzy Matula
- Scenografia: Jerzy Śnieżawski
- Montaż: Roman Kolski
- Dźwięk: Aleksander Gołębiowski
- Produkcja: Zespół Filmowy „Iluzjon”
- Gatunek: kryminał, thriller psychologiczny, film sensacyjny
- Forma: pełnometrażowy, kolorowy film fabularny
- Główna rola: Bronisław Cieślak jako kapitan Bogdan Zawada.