Przypadek
Witek Długosz biegnie na pociąg do Warszawy. W zależności od tego, czy zdąży, spóźni się, czy zostanie zatrzymany na peronie, przeżyje trzy różne życia. Film Krzysztofa Kieślowskiego z Bogusławem Lindą, zrealizowany w 1981 roku i zatrzymany przez cenzurę aż do 1987.

Rok produkcji: 1981
„Przypadek” — trzy życia, jeden pociąg
Witek Długosz (Bogusław Linda) jest młodym studentem medycyny, który po śmierci ojca odczuwa potrzebę zmiany. Nie wie, czy chce dalej studiować, ani kim właściwie powinien zostać. Jedzie na dworzec, by wsiąść do pociągu do Warszawy. Kamera pokazuje pozornie banalny moment: Witek biegnie za ruszającym składem, zbliża się do wagonu, próbuje zdążyć. Od jednej chwili zależy nie tylko dalszy przebieg podróży, ale całe jego przyszłe życie.
Kieślowski opowiada tę samą sytuację w trzech odmiennych wariantach, za każdym razem pokazując inne konsekwencje drobnego zdarzenia. To nie są trzy niezależne nowele, lecz trzy potencjalne życiorysy tego samego człowieka. W każdym pozostaje kimś podobnym i jednocześnie zupełnie innym — spotyka innych ludzi, inaczej wybiera drogę polityczną, podejmuje odmienne decyzje w sprawach uczuciowych i zawodowych. Reżyser nie podpowiada, która z dróg jest prawdziwa. Zadaje znacznie trudniejsze pytanie: jak wiele w naszym życiu jest świadomym wyborem, a jak wiele zależy od przypadku?
Pierwszy wariant — pociąg odjeżdża z Witkiem
Witek zdąża wskoczyć do wagonu. W podróży poznaje starszego działacza komunistycznego Wernera (Tadeusz Łomnicki). Spotkanie prowadzi do nawiązania relacji z ludźmi związanymi z partią i strukturami władzy PRL. Bohater wchodzi na ścieżkę politycznego zaangażowania, która otwiera mu możliwości wpływania na wydarzenia, ale równocześnie zmusza do kompromisów i konfrontuje z nieufnością otoczenia. Za sprawą kolejnych decyzji coraz trudniej oddzielić jego osobiste przekonania od logiki instytucji, którym służy.
Drugi wariant — spóźnienie i konflikt
Tym razem nie udaje się wsiąść do pociągu. Na peronie dochodzi do starcia, którego skutki prowadzą Witka ku innemu środowisku. Poznaje ludzi związanych z opozycją demokratyczną i angażuje się w działalność sprzeczną z oczekiwaniami władz. Jego życie zaczyna opierać się na solidarności z osobami zagrożonymi represjami. Droga sprzeciwu nie jest jednak idealizowana: również wśród ludzi opozycji istnieją konflikty, ambicje i trudne wybory. Witek musi nauczyć się, że słuszna sprawa nie zwalnia jej uczestników z indywidualnej odpowiedzialności.
Trzeci wariant — życie poza polityką
W ostatniej wersji zdarzeń pociąg ponownie odjeżdża bez niego, ale dalsza sekwencja przypadków układa się inaczej. Witek wraca do medycyny i próbuje prowadzić życie zawodowe i rodzinne z dala od bezpośrednich konfliktów politycznych. Zakłada rodzinę i wierzy, że można zbudować prywatne szczęście, nie opowiadając się po żadnej ze stron. Czy taka neutralność rzeczywiście daje wolność, czy jest jedynie kolejną formą wyboru? Film nie oferuje łatwej odpowiedzi.
Film o wolności w PRL
„Przypadek” należy do najbardziej oryginalnych filmów polskich lat osiemdziesiątych. Łączy strukturę niemal filozoficznego eksperymentu z konkretnym obrazem życia w Polsce lat siedemdziesiątych: z politycznymi organizacjami, środowiskami opozycyjnymi, mieszkaniami, akademikami, dworcami i prywatnymi dramatami. W każdej z wersji Witek napotyka inne osoby, ale w każdej szuka sposobu, by zachować poczucie sensu.
Kieślowski interesuje się tu napięciem między wolną wolą a przypadkowością. Niewielki gest lub kilkusekundowe opóźnienie mogą sprawić, że spotkamy człowieka, który zdeterminuje następne lata naszego życia. Nie oznacza to jednak, że człowiek jest bezradną marionetką losu. Każdy wariant zawiera momenty, w których Witek podejmuje prawdziwe, trudne decyzje.
Sześć lat czekania na premierę
Film powstał w 1981 roku, jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego. Ze względu na polityczną wymowę władze wstrzymały jego rozpowszechnianie na około sześć lat. Polski widz mógł obejrzeć „Przypadek” w kinach dopiero w styczniu 1987 roku. Dlatego w katalogach można spotkać oba roczniki: 1981 to rok produkcji, 1987 to rok premiery.
Odwaga struktury narracyjnej i sposób przedstawienia ideologicznych wyborów sprawiły, że obraz stał się jedną z najważniejszych zapowiedzi późniejszego kina Kieślowskiego. Pytania o odpowiedzialność, odmienność perspektyw i sens wyborów powrócą później w „Dekalogu” i innych filmach reżysera.
Twórcy i obsada
- Reżyseria i scenariusz: Krzysztof Kieślowski
- Zdjęcia: Krzysztof Pakulski
- Muzyka: Wojciech Kilar
- Montaż: Elżbieta Kurkowska
- Scenografia: Rafał Waltenberger
- Produkcja: Polska, Zespół Filmowy „Tor”
- Obsada: Bogusław Linda (Witek Długosz), Tadeusz Łomnicki (Werner), Zbigniew Zapasiewicz (Adam), Bogusława Pawelec (Czuszka), Marzena Trybała (Werka), Jacek Borkowski (Marek), Adam Ferency (ksiądz Stefan), Jacek Sas-Uhrynowski (Daniel), Monika Goździk (Olga)
- Rok produkcji: 1981
- Premiera kinowa: styczeń 1987
- Czas trwania: zależnie od wersji i katalogu około 112–122 minut
- Forma: film fabularny, barwny, dramat psychologiczno-społeczny