Nowy
Młody tokarz Henryk Sochocki przyjeżdża do Warszawy, by podjąć pracę w fabryce. Zamiast do maszyny trafia w labirynt podań, zaświadczeń, pieczątek i kolejek. Błyskotliwa satyra Jerzego Ziarnika na absurdy biurokracji PRL, z Damianem Damięckim i plejadą gwiazd polskiej komedii.

Rok produkcji: 1969
Oglądaj tutaj!
Ile pieczątek potrzeba, żeby człowiek mógł po prostu zacząć pracować? W komedii „Nowy” Jerzego Ziarnika odpowiedź okazuje się niemal niepoliczalna. Młody, wykwalifikowany tokarz chce podjąć zatrudnienie w warszawskiej fabryce. Zakład poszukuje pracowników, kandydat ma odpowiednie umiejętności, więc wszystko powinno pójść gładko. Tymczasem zaczyna się prawdziwa odyseja przez biurka, korytarze, kolejki i gabinety. Zamiast przy obrabiarce bohater spędza kolejne godziny na zdobywaniu podpisów i wyjaśnianiu, dlaczego przyszedł tam, dokąd właśnie go odesłano.
„Nowy” (1969) to jedna z najciekawszych polskich satyr na codzienność PRL — film, w którym absurd nie przychodzi z wielkich haseł politycznych, ale z pozornie drobnych, boleśnie znajomych sytuacji. Komedia o człowieku chcącym pracować zamienia się w opowieść o instytucjach, które skutecznie mu to utrudniają.
Henryk Sochocki kontra świat formularzy
Henryk Sochocki, grany przez Damiana Damięckiego, pochodzi z Wólki pod Legionowem. Ma przygotowanie zawodowe do pracy tokarza i za sobą doświadczenie w prowincjonalnym Państwowym Ośrodku Maszynowym. Postanawia spróbować szczęścia w stolicy. Gdy dostrzega ogłoszenie o zatrudnieniu w fabryce pomp, wydaje mu się, że znalazł właściwe miejsce.
Od tej chwili jego droga prowadzi w najmniej oczekiwanych kierunkach. Dział personalny odsyła go do kierownika, kierownik do innego kierownika, a kolejne osoby domagają się życiorysu, skierowania z urzędu zatrudnienia, opinii z poprzedniego zakładu, fotografii, badań i coraz to nowych zaświadczeń. Kiedy jeden etap wreszcie dobiega końca, pojawia się następny wymóg. Nawet zdobycie pieczątki może okazać się osobną przygodą.
Henryk nie jest cwaniakiem ani buntownikiem. Zachowuje cierpliwość i stara się postępować zgodnie z poleceniami. To właśnie jego spokojne usposobienie wzmacnia komizm: widz obserwuje człowieka, który w dobrej wierze próbuje znaleźć sens w systemie sprzecznych instrukcji. Śmiech rodzi się z różnicy między prostotą jego celu a niewiarygodną złożonością drogi prowadzącej do realizacji.
Cała biurokracja PRL w jednym zakładzie
Ziarnik buduje film z kolejnych spotkań z ludźmi reprezentującymi różne poziomy zakładowej hierarchii. Urzędniczka, kierownik kadr, psycholog, lekarz, pracownik BHP, strażnik czy gospodarz zaplecza socjalnego mają własne przyzwyczajenia, język i małe obszary władzy. Dla każdego z nich sprawa Henryka jest tylko kolejną pozycją w rutynowym planie dnia. Dla niego — przeszkodą oddalającą chwilę, w której wreszcie będzie mógł wykonywać swój zawód.
Szczególnie celna jest satyra na rozbieżność między przepisem a praktyką. Instytucja potrafi skrupulatnie wymagać potwierdzenia szkolenia lub spełnienia formalności, a jednocześnie zawodzić tam, gdzie naprawdę liczy się bezpieczeństwo i sprawna organizacja pracy. Procedura zaczyna żyć własnym życiem: nikt nie zastanawia się już, jakiemu celowi miała pierwotnie służyć.
To obraz gospodarki, która oficjalnie potrzebuje rąk do pracy, ale często nie potrafi zorganizować najprostszego spotkania pracownika z jego stanowiskiem. Choć film jest głęboko osadzony w rzeczywistości końca lat sześćdziesiątych, pozostaje zrozumiały wszędzie tam, gdzie ważniejszy od człowieka staje się formularz.
Plejada znakomitych aktorów
Główną rolę gra Damian Damięcki, ale wyjątkowy charakter „Nowego” tworzą przede wszystkim rozbudowane epizody. W niemal każdym kolejnym gabinecie czeka na Henryka aktor, którego polscy widzowie doskonale znają z filmów, seriali i kabaretu.
Edward Dziewoński występuje jako kierownik działu personalnego, Bogumił Kobiela jako kierownik BHP, Jan Kobuszewski jako lekarz zakładowy, a Kazimierz Opaliński jako kierownik działu socjalnego. Wiesław Gołas wciela się w komendanta zakładowej straży pożarnej, Wojciech Pokora gra urzędnika Tadeusza Kaczmarskiego, Jerzy Dobrowolski — naciągacza Miecia, a Bronisław Pawlik — mistrza Kędzierskiego.
Na ekranie pojawiają się także Ryszarda Hanin, Magdalena Zawadzka, Janina Traczykówna, Krystyna Borowicz, Józef Nowak, Jarema Stępowski, Zofia Czerwińska, Emilia Krakowska, Katarzyna Łaniewska, Irena Karel i wielu innych wykonawców. Część obsady była związana z legendarnym Kabaretem Dudek. Dzięki temu nawet krótkie spotkania mają własny rytm komediowy i wyrazisty charakter.
Siłą filmu nie jest jednak sama liczba słynnych nazwisk. Każdy epizod odsłania inny sposób, w jaki zwykli ludzie podtrzymują instytucjonalny absurd: przez obojętność, nadgorliwość, drobny interes, niekompetencję lub bezrefleksyjne powtarzanie utartych reguł.
Od „Nowego pracownika” do kinowej komedii
Film ma niezwykłą genezę. W 1966 roku Jerzy Ziarnik zrealizował krótkometrażową satyrę „Nowy pracownik”, powstałą na zamówienie Centralnej Rady Związków Zawodowych. Historia trudności człowieka przyjmowanego do zakładu okazała się na tyle nośna, że reżyser rozwinął ją w pełnometrażowego „Nowego”.
To ważny szczegół: opowieść wyrosła z problemu organizacji pracy, który w realiach PRL miał być przecież rozwiązywany przez instytucje odpowiedzialne za interesy pracowników. Ziarnik wykorzystał ten punkt wyjścia do stworzenia znacznie szerszej komedii społecznej, w której pojedynczy przypadek staje się portretem całej mentalności urzędniczej.
Reżyser był przede wszystkim dokumentalistą, szczególnie wyczulonym na społeczne mechanizmy i codzienne absurdy. Dzięki temu groteskowe sytuacje w „Nowym” mają konkretny, obserwacyjny charakter. Mimo przerysowania wielu zachowań świat fabryki pozostaje zadziwiająco wiarygodny.
W późniejszej filmografii Ziarnika znalazł się także „Kłopotliwy gość” (1971), rozwijający pokrewne motywy społecznej obojętności i urzędniczych przeszkód. „Nowy” należy zatem do ważnego nurtu polskiej komedii obyczajowej, bliskiego satyrycznemu spojrzeniu kojarzonemu później ze Stanisławem Bareją, ale zachowującego własny styl.
Humor, który nie zestarzał się razem z pieczątkami
Najbardziej gorzka obserwacja filmu dotyczy odpowiedzialności. Każdy urzędnik może wykazać, że wykonał swój obowiązek: skierował petenta dalej, przyjął dokument, wydał formularz lub dołożył własną pieczątkę. Problem polega na tym, że suma wszystkich poprawnie wykonanych czynności nie daje Henrykowi tego, po co przyszedł.
Dzisiejszy widz odnajdzie w „Nowym” nie tylko kostiumy, telefony, wnętrza biur i fabryczny krajobraz Polski sprzed półwiecza. Rozpozna również sytuacje, w których logika instytucji rozmija się ze zdrowym rozsądkiem. To dlatego dowcip Ziarnika pozostaje aktualny: zmieniają się technologie i nazwy formularzy, ale nie zawsze zmienia się sposób traktowania człowieka stojącego po drugiej stronie biurka.
„Nowy” jest zarazem świetną okazją do zobaczenia znakomitych polskich aktorów w małych, precyzyjnie zagranych rolach. Niewiele potrzeba, aby z urzędnika spotkanego przez kilka minut stworzyć postać, którą pamięta się jeszcze długo po zakończeniu seansu.
Informacje o filmie
- Tytuł: „Nowy”
- Kraj produkcji: Polska
- Rok produkcji: 1969
- Premiera kinowa: 9 stycznia 1970
- Czas trwania: około 77 minut
- Reżyseria i scenariusz: Jerzy Ziarnik
- Zdjęcia: Jerzy Chluski
- Muzyka: Jerzy Matuszkiewicz
- Scenografia: Halina Dobrowolska
- Montaż: Ludmiła Godzjaszwili
- Dźwięk: Jan Kalisz
- Produkcja: Zespół Filmowy „Wektor”
- Gatunek: komedia satyryczna, film obyczajowy
- Główna rola: Damian Damięcki — Henryk Sochocki
- Forma: pełnometrażowy film fabularny, czarno-biały