Małżeństwo z rozsądku
Joanna, córka zamożnych handlarzy z Bazaru Różyckiego, zakochuje się w ubogim malarzu Andrzeju. Jej rodzice szybko dostrzegają w przyszłym zięciu okazję do interesu. Kolorowa komedia muzyczna Stanisława Barei z Elżbietą Czyżewską i Danielem Olbrychskim, z piosenkami Agnieszki Osieckiej i muzyką Jerzego Matuszkiewicza.

Rok produkcji: 1966
Oglądaj tutaj!
Miłość, pieniądze, obrazy, których nikt nie chciał kupować, i rodzice, którzy potrafią zrobić interes nawet na ślubie własnej córki. „Małżeństwo z rozsądku” to barwna komedia muzyczna Stanisława Barei z 1966 roku, rozgrywająca się w Warszawie pełnej kontrastów: między artystyczną bohemą Starego Miasta a światem handlu i interesów na Bazarze Różyckiego. W głównych rolach wystąpili Elżbieta Czyżewska i Daniel Olbrychski, a towarzyszą im między innymi Bohdan Łazuka, Hanka Bielicka, Bolesław Płotnicki i Bogumił Kobiela.
To pozornie lekka historia romantyczna, w której za piosenkami, kolorowymi kostiumami i sercowymi nieporozumieniami kryje się coś bardzo charakterystycznego dla Barei: obserwacja ludzi umiejących naginać zasady rzeczywistości PRL do własnych potrzeb.
Joanna, Andrzej i małżeństwo, na którym można zarobić
Joanna Burczykówna jest córką zamożnych handlarzy z warszawskiego bazaru. Rodzice prowadzą interesy, ale nie chcą zbyt dokładnie tłumaczyć urzędnikom, skąd biorą się ich pieniądze. Andrzej to młody malarz, który marzy o uznaniu i utrzymaniu się ze sztuki, choć jego obrazy nie znajdują nabywców. Sprzedaje je pod murami warszawskiego Barbakanu, ledwo wiążąc koniec z końcem.
Joanna pragnie studiować w Akademii Sztuk Pięknych i żyć po swojemu. Jej rodzice mają jednak zupełnie inne wyobrażenie o przyszłości córki. W ich oczach małżeństwo to nie tylko sprawa uczuć, lecz także doskonały sposób na uporządkowanie rodzinnych interesów. Zięć będący artystą mógłby, jak sądzą, wyjaśniać pochodzenie dochodów znacznie łatwiej niż zwyczajny handlarz.
Na horyzoncie pojawia się także Edzio Siedlecki (Bohdan Łazuka), elegancki, nieco pretensjonalny znajomy ze zubożałej ziemiańskiej rodziny, który również interesuje się Joanną. Kiedy dziewczyna zbliża się do Andrzeja, jej ojciec dostrzega w nieznanym, biednym malarzu zaskakująco obiecującego kandydata na zięcia. Nagle dzieła, których nikt wcześniej nie kupował, zaczynają wzbudzać ogromne zainteresowanie. Pozostaje pytanie, czy sukces artystyczny i miłość mogą przetrwać zetknięcie z wyrachowaną kalkulacją.
Dwie Warszawy w jednym filmie
Jedną z największych przyjemności oglądania „Małżeństwa z rozsądku” jest Warszawa połowy lat sześćdziesiątych. Obok odbudowanych ulic Starego Miasta i romantycznych widoków spod Barbakanu oglądamy świat targowisk, prywatnego handlu, pracowni artystycznych oraz mieszkań urządzonych zgodnie z ówczesną modą.
To spotkanie dwóch środowisk napędza całą komedię. Dla Andrzeja obraz jest próbą wyrażenia własnego talentu. Dla rodziców Joanny może być przede wszystkim towarem, za pomocą którego da się odpowiednio uzasadnić obieg pieniędzy. Jedni chcą tworzyć, inni sprzedawać — a jeszcze inni pragną tak połączyć te zajęcia, by nikt nie zadawał niewygodnych pytań.
Barei udało się uchwycić szczególną sprzeczność rzeczywistości PRL: oficjalne reguły gospodarki socjalistycznej współistnieją tutaj z ogromną przedsiębiorczością ludzi prowadzących prywatne interesy. Zaradność łatwo przechodzi w kombinatorstwo, a deklarowane wartości bywają przykrywką dla bardzo praktycznych celów. Z takich napięć reżyser będzie później budował swoje najsłynniejsze satyry.
Elżbieta Czyżewska i Daniel Olbrychski
Elżbieta Czyżewska nadaje Joannie wdzięk, temperament i niezależność. Jej bohaterka nie chce być wyłącznie częścią rodzinnego planu: ma własne artystyczne aspiracje i potrafi przeciwstawić się oczekiwaniom rodziców. Dla aktorki film miał szczególne miejsce w karierze — był jej ostatnią kinową premierą przed emigracją z Polski. Po latach ogląda się go więc także jako świadectwo epoki, w której Czyżewska należała do najbardziej rozpoznawalnych twarzy polskiego kina.
Daniel Olbrychski, znany już wówczas z „Popiołów” Andrzeja Wajdy, pokazuje się z innej strony niż w swoich dramatycznych rolach. Jako Andrzej jest romantyczny, pełen młodzieńczej energii i nieco zagubiony w świecie, w którym wartość obrazu potrafi zależeć od zupełnie innych czynników niż talent artysty. Co ciekawe, nie tylko gra młodego malarza — także śpiewa.
Na drugim planie błyszczą aktorzy znakomicie odnajdujący się w komedii. Hanka Bielicka i Bolesław Płotnicki jako rodzice Joanny tworzą przedsiębiorczy duet gotów podporządkować uczucia córki rodzinnemu interesowi. Bohdan Łazuka świetnie wykorzystuje muzyczny i komediowy charakter postaci Edzia. W filmie zobaczymy również Bogumiła Kobielę, Wojciecha Pokorę, Jacka Fedorowicza, Andrzeja Zaorskiego, Janinę Romanównę i Tadeusza Chyłę.
Piosenki Osieckiej i muzyka „Dudusia”
„Małżeństwo z rozsądku” jest nie tylko komedią obyczajową, ale też filmem muzycznym. Muzykę skomponował Jerzy „Duduś” Matuszkiewicz, a teksty piosenek napisała Agnieszka Osiecka. Szczególnie zapamiętano utwór „Wyrzeźbiłem twoją twarz (Bo jesteś taka ładna)”, śpiewany przez Daniela Olbrychskiego.
Numery muzyczne przełamują tradycyjną narrację, przekształcając codzienne sytuacje w roztańczone, lekko baśniowe sceny. Jedną z najbardziej charakterystycznych jest taniec Joanny i Andrzeja wśród mebli sklepowej ekspozycji. Tę osobliwą mieszankę romantycznego musicalu i satyry na konsumpcyjne marzenia trudno pomylić z innym polskim filmem.
Za choreografię odpowiadała Krystyna Mazurówna, ważna postać polskiego tańca. Gościnnie pojawia się również pieśniarz i satyryk Tadeusz Chyła, którego występ stanowi osobną ciekawostkę dla wielbicieli estrady lat sześćdziesiątych.
Bareja przed „Misiem” i „Alternatywami 4”
Dziś Stanisław Bareja kojarzy się przede wszystkim z bezlitosnym humorem „Misia”, „Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz” czy „Alternatyw 4”. „Małżeństwo z rozsądku” powstało znacznie wcześniej, jako czwarty pełnometrażowy film reżysera, ale wiele późniejszych zainteresowań twórcy jest tu już wyraźnie widocznych.
Bohaterowie nie tylko opowiadają zabawne dowcipy — oni sami są uwikłani w sprzeczności świata, w którym żyją. Handlarze próbują ukryć dochody, przedstawiciele różnych środowisk oceniają się przez pryzmat majątku i pozycji, a sztuka może stać się wygodnym narzędziem finansowej operacji. Reżyser łączy klasyczną komedię pomyłek z coraz bardziej przenikliwą obserwacją społecznych mechanizmów.
Warto zauważyć, że film nie jest jeszcze tak gorzki i radykalny jak późniejsze dzieła Barei. Jego humor korzysta z tradycji przedwojennego wodewilu, lekkiej komedii romantycznej i piosenki filmowej. To właśnie sprawia, że jest interesującym przystankiem na drodze reżysera do własnego, rozpoznawalnego stylu.
Dlaczego krytycy nie pokochali tej komedii?
Dzisiejsza sympatia do filmu może zaskakiwać, gdy pozna się jego pierwsze recenzje. Na przełomie 1966 i 1967 roku większość krytyków przyjęła „Małżeństwo z rozsądku” bardzo chłodno. Zarzucano mu zbyt lekką, staroświecką formę, banalność fabuły oraz odwoływanie się do popularnego, przedwojennego kina rozrywkowego. Zdarzały się także głosy niechętne jego warstwie muzycznej.
Mimo to film zyskał później szczególne znaczenie jako portret obyczajów, mapa dawnej Warszawy i okazja do oglądania plejady wybitnych aktorów. Dawne zarzuty można dziś rozpatrywać również jako świadectwo oczekiwań wobec polskiej kinematografii lat sześćdziesiątych: nie wszyscy recenzenci byli gotowi przyznać lekkiej komedii wartość artystyczną.
„Małżeństwo z rozsądku” daje więc podwójną przyjemność. Można śledzić romantyczne perypetie Joanny i Andrzeja, a jednocześnie dostrzegać żarty z kultu pieniądza, społecznych pozorów i umiejętności „urządzania się” w rzeczywistości PRL. To film o miłości, której inni próbują nadać cenę — oraz o świecie, w którym niemal wszystko można kupić, przynajmniej na pozór.
Informacje o filmie
- Tytuł: „Małżeństwo z rozsądku”
- Kraj i rok produkcji: Polska, 1966
- Rozpowszechnianie kinowe: przełom 1966 i 1967 roku
- Czas trwania: około 90 minut
- Reżyseria: Stanisław Bareja
- Scenariusz: Krzysztof Gruszczyński
- Zdjęcia: Franciszek Kądziołka
- Muzyka: Jerzy Matuszkiewicz
- Teksty piosenek: Agnieszka Osiecka
- Choreografia: Krystyna Mazurówna
- Scenografia: Anatol Radzinowicz
- Montaż: Krystyna Rutkowska
- Produkcja: Zespół Filmowy „Rytm”
- Gatunek: komedia muzyczna, komedia obyczajowa, satyra
- Forma: pełnometrażowy, kolorowy film fabularny
- Główne role: Elżbieta Czyżewska (Joanna), Daniel Olbrychski (Andrzej), Bohdan Łazuka (Edzio), Hanka Bielicka (Burczykowa), Bolesław Płotnicki (Kazimierz Burczyk).