Konsul
Sprytny oszust Czesław Wiśniak, podający się za Jacka Ben Silbersteina, zakłada fikcyjny konsulat Austrii we Wrocławiu i oszukuje nawet urzędników. Błyskotliwa komedia Mirosława Borka z Piotrem Fronczewskim, inspirowana prawdziwymi wyczynami hochsztaplera Czesława Śliwy.

Rok produkcji: 1989
„Konsul” — człowiek, który wymyślił sobie dyplomatyczną karierę
W Polsce Ludowej wystarczył odpowiedni garnitur, garść obco brzmiących słów, eleganckie nazwisko i wyjątkowo duża pewność siebie, aby przekonać niejedną osobę, że ma do czynienia z kimś ważnym. Czesław Wiśniak (Piotr Fronczewski) wykorzystuje tę słabość do perfekcji. Potrafi podszyć się pod inżyniera, powołać na wpływy partyjnych notabli, sprzedać towar, którego wcale nie ma, i wzbudzić zaufanie ludzi znacznie lepiej wykształconych od niego. Jego największa mistyfikacja dopiero jednak nadchodzi: pod nazwiskiem Jacek Ben Silberstein postanawia stworzyć we Wrocławiu fikcyjny konsulat Austrii.
Film rozpoczyna się od sprawy sądowej oskarżonego, a kolejne zeznania i retrospekcje pokazują drogę Wiśniaka przez serię coraz śmielszych oszustw. Po wyjściu z więzienia odwiedza dawną znajomą Ankę, ale jej życie ułożyło się już inaczej. W ramach zemsty na jej partnerze, człowieku z półświatka nazywanym Grubym, organizuje sprzedaż jeansów, które istnieją wyłącznie w jego obietnicach. Potem pojawiają się następne okazje: fałszywe kwalifikacje zawodowe, wygodne życie w szpitalu dzięki rzekomym wpływom politycznym oraz wyłudzanie pieniędzy od ludzi kuszonych łatwym interesem.
Konsulat, którego nie było
Wiśniak szybko przekonuje się, że wysoka pozycja społeczna jest w dużej mierze spektaklem. Jeśli człowiek potrafi właściwie się przedstawić i umiejętnie rozdzielać obietnice, urzędnicy, przedsiębiorcy i zwyczajni obywatele potrafią wzajemnie utwierdzać się w przekonaniu, że mają przed sobą autentycznego dyplomatę. Oszust organizuje więc fikcyjną placówkę, zaprasza gości, szykuje bankiet i wciąga coraz więcej osób w swoją grę. Niewielka znajomość języka niemieckiego nie przeszkadza mu odegrać roli konsula.
Najbardziej ironiczne jest to, że w tej opowieści Wiśniak nie musi stale kłamać w skomplikowany sposób. Znaczna część jego sukcesów wynika z gotowości innych do uwierzenia w przywileje, kontakty i zaszczyty. System oparty na hierarchii i protekcji sam staje się wspólnikiem oszusta. To właśnie czyni „Konsula” komedią bardziej przenikliwą niż zwykła historia sympatycznego kanciarza.
Prawdziwy oszust z PRL
Scenariusz Mirosława Borka zainspirowała biografia Czesława Śliwy, hochsztaplera, który naprawdę podszywał się pod osoby o wysokiej pozycji i stworzył we Wrocławiu fikcyjny konsulat Austrii. Realizator studiował materiały sądowe i rozmawiał z osobami znającymi sprawę. Film nie jest jednak dokumentem: część sytuacji skondensowano, zmieniono imiona i chronologię, a wybrane epizody z życia Śliwy twórczo przekształcono.
Szczególną wartość obrazu stanowią plenery Wrocławia: rozpoznawalne fragmenty miasta, budynki urzędowe, hotele i przestrzenie, które w świecie PRL sygnalizowały władzę oraz prestiż. Zdjęcia powstały również w innych polskich miastach. Dzisiaj film działa także jak zapis późnego okresu PRL — codziennego języka, strojów, urzędowej estetyki i tęsknoty za łatwym dostępem do luksusu.
Piotr Fronczewski w roli życia?
Fronczewski gra Wiśniaka bez łatwego moralizowania. W jednej chwili bohater jest ujmujący, w następnej bezwzględnie manipuluje napotkanymi ludźmi. Aktor potrafi w jednej scenie przedstawić trzy zupełnie różne wersje tej samej osoby: pewnego siebie dygnitarza, przestraszonego kombinatora i czarującego kłamcę. Obok niego Maria Pakulnis jako Anka nadaje historii napięcie emocjonalne, a Krzysztof Zaleski, Jerzy Bończak, Henryk Bista i Gustaw Lutkiewicz tworzą galerię zapadających w pamięć drugoplanowych postaci.
Dla współczesnego widza to komedia o czymś zaskakująco uniwersalnym: jak często uznajemy władzę i autorytet za prawdziwe tylko dlatego, że mają odpowiedni kostium?
Metryka i nagrody
- Reżyseria i scenariusz: Mirosław Bork
- Zdjęcia: Julian Szczerkowski
- Muzyka: Zbigniew Karnecki
- Scenografia: Tadeusz Kosarewicz
- Montaż: Krzysztof Osiecki
- Produkcja: Polska, Zespół Filmowy „Kadr”
- Obsada: Piotr Fronczewski (Czesław Wiśniak / Jacek Ben Silberstein), Maria Pakulnis (Anka), Krzysztof Zaleski (Gruby), Jerzy Bończak (Mitura), Henryk Bista, Gustaw Lutkiewicz
- Rok produkcji: 1989
- Premiera: 18 sierpnia 1989
- Czas trwania: około 104 minut
- Gatunek: komedia sensacyjna, satyra; film barwny
Mirosław Bork otrzymał za „Konsula” m.in. Srebrną Muszlę za reżyserię na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastián w 1989 roku oraz nagrodę za debiut na festiwalu „Młodzi i Film” w Koszalinie.