Amator
Filip Mosz kupuje kamerę, aby uwiecznić narodziny córki, lecz szybko odkrywa w filmowaniu życiową pasję. Gdy zaczyna pokazywać prawdę o otaczającym świecie, wchodzi w konflikt z dyrekcją zakładu i własną rodziną. Przejmujący film Krzysztofa Kieślowskiego z Jerzym Stuhrem.

Rok produkcji: 1979
„Amator” — kiedy kamera zaczyna zmieniać życie
Filip Mosz (Jerzy Stuhr) jest zwyczajnym zaopatrzeniowcem w fabryce w niewielkim polskim mieście. Ma żonę Irkę i nieoczekiwanie odkrywa nową potrzebę: chce zatrzymać w pamięci dzieciństwo dopiero co narodzonej córki. Za oszczędności kupuje więc amatorską kamerę na taśmę 8 mm. Początkowo zamierza filmować przede wszystkim rodzinne chwile. Wkrótce okazuje się jednak, że maszyna przyciąga uwagę otoczenia: dyrektor zakładu prosi Filipa o uwiecznienie firmowej uroczystości, a później — kolejnych wydarzeń. Z nieśmiałego domowego operatora rodzi się pasjonat, który zaczyna patrzeć na rzeczywistość jak ktoś, kto ma obowiązek nie tylko ją obserwować, lecz także zrozumieć.
W nowym hobby Mosza pojawiają się sukcesy i coraz bardziej wymagające wyzwania. Jego filmy trafiają na konkurs, wzbudzają zainteresowanie i przynoszą mu pierwsze pochwały. Bohater poznaje ludzi związanych z kinem, między innymi reżysera Krzysztofa Zanussiego, który pojawia się na ekranie jako on sam. Dla zwykłego człowieka z prowincji odkrycie twórczości staje się przełomem: pokazuje, że jego spojrzenie ma wartość, ale też budzi apetyt na dalsze opowiadanie o świecie.
Co wolno zobaczyć, a czego nie wypada pokazać?
Kamera przynosi Filipowi również kłopoty. Gdy w kadrze zamiast odświętnie przygotowanych obrazów zakładu pojawiają się prawdziwe ludzkie historie i codzienne problemy, filmowanie przestaje być neutralnym zajęciem. Kierownictwo przedsiębiorstwa chce kontrolować wizerunek fabryki i nie zawsze akceptuje to, co widać na taśmie. Mosz odkrywa, że jedna scena może mieć konsekwencje dla filmowanych osób, a fakt, że coś wydarzyło się naprawdę, nie rozstrzyga jeszcze, czy należy to pokazać publicznie.
Równolegle rozpada się jego dotychczasowy porządek domowy. Im więcej czasu bohater poświęca kamerze, wyjazdom i nowym znajomościom, tym bardziej oddala się od Irki i dziecka. To najboleśniejszy paradoks opowieści: aparat kupiony, aby ocalić rodzinne wspomnienia, zaczyna odbierać mu bezpośredni udział w życiu rodziny. W finałowej refleksji Filip musi odpowiedzieć na pytanie, czy twórca może opisywać cudze życie, jeśli nie rozumie własnego.
Dlaczego film jest tak ważny?
„Amator” to jedno z najwybitniejszych osiągnięć kina moralnego niepokoju, nurtu polskiego kina końca lat siedemdziesiątych. Kieślowski nie buduje bohatera ze skrajności: Filip jest jednocześnie naiwny i uczciwy, ambitny i bezradny, coraz bardziej świadomy świata, a zarazem coraz mniej uważny wobec najbliższych. W postaci Mosza spotykają się pytania o odpowiedzialność dokumentalisty, wolność artystyczną, presję instytucjonalną i cenę ambicji.
Reżyser znał te dylematy z własnej praktyki dokumentalnej. Przed „Amatorem” realizował filmy obserwujące codzienność Polski, a tutaj uczynił z procesu filmowania temat opowieści. Kamera 8 mm jest więc nie tylko rekwizytem: symbolizuje prawo zwykłego człowieka do samodzielnego spojrzenia na rzeczywistość. Ostatnie sceny należą do najbardziej przejmujących autorskich komentarzy o tym, od czego powinno zaczynać się opowiadanie prawdy o świecie.
Twórcy i obsada
- Reżyseria i scenariusz: Krzysztof Kieślowski
- Zdjęcia: Jacek Petrycki
- Muzyka: Krzysztof Knittel
- Montaż: Halina Nawrocka
- Produkcja: Zespół Filmowy „Tor”, Polska
- Główne role: Jerzy Stuhr (Filip Mosz), Małgorzata Ząbkowska (Irka, żona Filipa), Ewa Pokas (Anna Włodarczyk), Stefan Czyżewski (dyrektor), Tadeusz Bradecki (Witek), Marek Litewka (Piotr Krawczyk), Józef Nowak (Osuch); Krzysztof Zanussi jako on sam
- Rok produkcji: 1979
- Premiera kinowa: 16 listopada 1979
- Barwny film fabularny; czas podawany w katalogach różni się w zależności od wersji: Filmoteka Narodowa podaje 111 minut, Akademia Polskiego Filmu – 117 minut
Nagrody i recepcja
„Amator” zdobył Złote Lwy Gdańskie na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w 1979 roku, Złoty Medal i nagrodę FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Moskwie oraz Złotego Hugo na festiwalu w Chicago w 1980 roku. Doceniono też rolę Jerzego Stuhra, który stworzył portret bohatera odległego od stereotypowego filmowego zwycięzcy.